Neden netleştirmek?
Bazı zorluklar bilgi eksikliğinden kaynaklanmaz.
Birden fazla gerçeklik aynı sözcüklerin, aynı cümlelerin ya da aynı çerçevelerin içine sıkıştığında ortaya çıkar.
Bir sözcük ortak kullanılıyor gibi görünebilir; ama birden fazla anlamı, işlevi ya da kanıt düzeyini taşıyor olabilir.
Bir cümle de aynı anda birkaç katman içerebilir: bir gözlem, bir yorum, bir hipotez, bir değer, varsayılan bir nedensellik, bir kesinlik derecesi, bir çıkarım ya da örtük bir hareket izni.
Bir sözcüğün, cümlenin, metnin ya da alışverişin ne içerdiğini açmaya yardımcı oluruz; böylece neyin gözlemlendiğini, yorumlandığını, varsayıldığını, ortaya konduğunu ya da hâlâ belirsiz olduğunu ayırt edebiliriz.
Bir durum karar, çatışma, talimat ya da sonuç hâline gelmeden önce onu daha okunabilir kılmak.
Sonucu değerlendirmeden önce işlemleri ayırt etmek.
İki çalışma biçimi
Fazla yüklenmiş sözcükleri açımlamak
Bir sözcük birden fazla olguyu, işlevi, çerçeveyi ya da kanıt düzeyini bir araya getirebilir. Çalışma; sözcüğün neyi bir araya getirdiğini, hangi anlamların birlikte bulunduğunu, hangi çerçevelerde kullanımının değiştiğini, hangi işlevleri yerine getirdiğini, kullanımların nerelerde ayrıştığını, hâlâ neyi görünür kıldığını, neyi maskelemeye başlayabileceğini ve hangi ayrımların gerekli hâle geldiğini incelemekten oluşur.
Bu tür bir netleştirme risk, saygı, sorumluluk, zekâ, bilinç, kanıt, doğrulama, anlama ya da özgürlük gibi sözcüklerle ilgili olabilir.
Sorun her zaman sözcüğün yanlış olması değildir. Sözcük, ulaşılan ayırt etme düzeyi için yalnızca fazla geniş hâle gelmiş olabilir.
Bir ifadenin katmanlarını açımlamak
Bir cümle birden fazla farklı işlem içerebilir. Duruma göre gözlem, yorum, hipotez, değer, çıkarım, varsayılan nedensellik, içsel durum atfı, kesinlik derecesi, kanıt düzeyi, örtük hareket izni ya da yetkisi, analiz ölçeği veya hâlâ belirlenmemiş bir unsur arasında ayrım yapmak gerekebilir.
Ayrımları yalnızca mümkün oldukları için yaratmayız. Gözlemlenen şeyi çarpıtmamak için gerekli hâle geldiklerinde yaratırız.
Bir cümle ne içerebilir?
Görünüşte basit bir cümle aynı anda birkaç işlem yapabilir. Örneğin bir şeyi adlandırabilir ya da bir kategoriye yerleştirebilir, bir veya birkaç vakadan genelleme yapabilir, bir davranışı ya da durumu yorumlayabilir, bir neden atfedebilir, bir içsel durum varsayabilir, bir hipotezi sonuca dönüştürebilir, bir olasılığı kesinlik gibi sunabilir, korelasyon ile nedenselliği karıştırabilir, bir değeri ya da tercihi olgu gibi gösterebilir, analiz düzeylerini karıştırabilir, bir gözlemden örtük bir hareket iznine kayabilir ya da farklı olguları örtecek kadar geniş bir sözcük kullanabilir.
Bir cümle, kullandığı kategoriler aracılığıyla gerçeği daha baştan düzenleyebilir: neyin birlikte adlandırıldığı, neyin ayrıldığı, neyin karşılaştırılabilir hâle geldiği ve neyin kapsam dışında kaldığı.
Bu işlemlerin tümü her ifadede mutlaka bulunmaz. Çalışma, incelenen durumda fiilen hangi işlemlerin devrede olduğunu belirlemekten oluşur.
Merkezî bir örnek: bir cümleyi açımlamak
İncelenen cümle: “Değişime direnen insanlar kontrolü kaybetmekten korkar.”
Bu cümle bir kategorilendirme içerebilir: “değişime direnen insanlar”; bir genelleme: bazı vakalardan “insanlar”a geçiş; bir yorum: bir davranış direnç olarak adlandırılır; bir içsel durum atfı: korku; bir nedensel hipotez: korkunun davranışı açıkladığı varsayımı; ek bir belirleme: kontrolü kaybetme korkusu; ve ifade yeterince dikkatli değilse, bir hipotez sonucun yerini alabilir.
Ne gözlemledik? Neyi adlandırdık? Neyi genelledik? Neyi çıkarsadık? Neyi neden olarak varsaydık? Ne ortaya konmuş durumda? Ne hâlâ doğrulanmalı?
Cümlenin yalnızca ne söylediğine bakmayız. İddia ettiği şeye varmak için hangi işlemleri gerçekleştirdiğini de inceleriz.
Açımlama, cümlenin yanlış olduğunu göstermeyi amaçlamaz. Sonucunun ayakta durabilmesi için desteklenmesi gereken adımları açık hâle getirmeyi amaçlar.
Bir ifade ne yapabilir?
Bir ifade gerçeklik hakkında yalnızca bir önerme kurmaz. Akıl yürütmenin devamında neyin düşünülebilir, makul, izin verilebilir ya da gerekçelendirilebilir hâle geldiğini de değiştirebilir.
Bu somut olarak neye benzer?
Örnek 1 — Risk
Bir ekip “risk” sözcüğünü kullanır. Kimileri için bu ölçülebilir bir olasılığı belirtir. Başkaları için potansiyel bir sonucu, hukuki bir kırılganlığı ya da insani bir algıyı ifade eder. Görünürdeki bir anlaşma, o zaman birden fazla farklı nesneyi gizleyebilir.
Örnek 2 — Yorumlayıcı ifade
“Bu kişi değişimi reddediyor çünkü korkuyor.” Çalışma; gözlemlenen bir davranışı, bunun reddetme olarak yorumlanmasını, bir içsel durum atfını ve varsayılan bir nedenselliği ayırt edebilir. Amaç açıklamanın yanlış olduğunu ilan etmek değil, ne varsaydığını görünür kılmaktır.
Örnek 3 — Yapay zekâ talimatı
“Kullanıcı savunmasız görünüyorsa, onu korumak gerekir.” Cümleyi açmak; görünüyor, savunmasız ve korumak sözcüklerini incelemeyi gerektirir: hangi sinyaller? hangi epistemik statü? hangi yetki? hangi eylemler? bir hipotez ne zaman eylem gerekçesine dönüşür?
Örnek 4 — Meslekler arasında aciliyet
İki profesyonel “acil” sözcüğünü kullanır. Kriterler farklı olabilir: tıbbi aciliyet, hukuki süre, operasyonel risk, maliyet, onarım imkânı ya da insani sonuç. Netleştirmek uzlaşmayı garanti etmez. Anlaşmazlığın gerçekte nerede bulunduğunu konumlandırmayı sağlar.
Örnek 5 — Stratejik karar
“İlerlemek için yeterli kanıtımız var.” Kanıt; verileri, göstergeleri, tanıklıkları, işaretlerin yakınsamasını, deneysel bir sonucu ya da harekete geçmek için yeterli görülen bir güven düzeyini kapsayabilir. O zaman gerçek kabul edilecek kadar ortaya konmuş olan ile belirli bir bağlamda belirli bir eylemi gerekçelendirecek kadar desteklenen şeyi ayırt etmek gerekir.
Örnek 6 — Saygı
“Bana saygı duymuyorsun.” Saygı; bir konuşma biçimini, bir sınırı, bir beklentiyi, tanınmayı, bir kararı ya da bir değeri ifade edebilir. Çalışma, sözcüğün ne anlama gelmesi gerektiğine karar vermez; mevcut anlamları incelenebilir hâle getirir.
Bu örnekler evrensel modeller değildir. Çalışmanın mümkün kılabileceği netleştirme türünü gösterir.
Netleştirmek için neler getirebilirsiniz?
Bir sözcük, bir cümle, bir yazışma ya da konuşma, bir metin, bir rapor, hazırlık aşamasındaki bir karar, bir anlaşmazlık, bir toplantı ya da döküm, kurumsal bir ifade, bir yapay zekâ talimatı veya promptu, bir yapay zekâ çıktısı ya da farklı meslek veya disiplinlerin ortak kullandığı bir söz dağarcığı getirebilirsiniz.
Problemin tam olarak ne olduğunu önceden bilmeniz gerekmez. Bazen çalışma tam da karışıklığın nerede bulunduğunu keşfetmekten oluşur.
Bu çalışma neyi mümkün kılabilir?
Çalışma; gerçek bir anlaşmazlığı çerçeve farkından doğan bir anlaşmazlıktan ayırmaya, fazla geniş hâle gelmiş bir sözcüğü belirlemeye, olgu gibi sunulan bir hipotezi görünür kılmaya, gözlem ile yorumu ayırmaya, varsayılan bir nedenselliği konumlandırmaya, maskelenmiş bir bilinmeyeni fark etmeye, ölçek farkını görünür kılmaya, bir soruyu netleştirmeye, bir metni ya da kararı daha okunabilir kılmaya, ek bir uzmanlık ihtiyacını belirlemeye veya bir ifadenin, onu oluşturan unsurların ortaya koyabileceğinden fazlasını iddia ettiğini göstermeye yardımcı olabilir.
Sonuç; yapılandırılmış bir netleştirme haritası, bir ayrımlar bütünü, daha kesin sorular ya da mevcut farklı düzeyleri açık hâle getiren bir yeniden formülasyon biçimini alabilir.
Netleştirmek, ne pahasına olursa olsun basitleştirmek değildir.
Bu çalışma kimler için yararlı olabilir?
Bu çalışma bireyler, ekipler, kuruluşlar, kurumlar, araştırmacılar, farklı disiplinlerden profesyoneller, yapay zekâ sistemleriyle çalışan tasarımcılar veya ekipler için yararlı olabilir.
İşlev aynı kalır: ayırt edilebilen şeyin hassasiyetini artırmak. Bu, ilgili olguların ya da mekanizmaların bir bağlamdan diğerine özdeş olduğu anlamına gelmez.
Ne yapmayız?
Bir sözcüğün ne anlama gelmesi gerektiğine biz karar vermeyiz.
İlgili kişiler veya uzmanlar adına kimin haklı olduğuna karar vermeyiz.
Bir yorumu olguya dönüştürmeyiz.
Bir analojiyi kanıta dönüştürmeyiz.
Gerektiğinde bilimsel, hukuki, klinik, teknik veya mesleki uzmanlığın yerini almayız.
Netleştirmenin mutlaka uzlaşma üreteceğini vaat etmeyiz.
Başarılı bir netleştirme, bir anlaşmazlığın gerçekten var olduğunu da gösterebilir.
Laboratuvarın merkezinde yer alan bir çalışma biçimi
Dilin metodolojik olarak açımlanması, Aksoydan Laboratuvarı’nın araştırmalarında zaten yer alır. Disiplinler arası analizlerde, yapay zekâ sistemleriyle çalışırken ve sonuca varmadan önce ifadeleri incelemek için kullanılır.
Laboratuvar doğru tanımı aramaktan çok başka bir soruyla ilgilenir: Bu sözcük ya da cümle burada ne içeriyor, her unsur hangi işlevi yerine getiriyor ve olanı daha sadık biçimde gözlemleyebilmek için hangi ayrımlar gerekli hâle geliyor?
Not ederiz. Gözlemleriz. Çeviririz.
Gizlilik
Aksoydan Laboratuvarı ile yürütülen bir çalışma kapsamında paylaşılan sözcükler, cümleler, yazışmalar, belgeler ve durumlar gizlidir.
Bunlar, ilgili kişinin ya da kuruluşun açık talebi olmadan, tanımlanmış bir kapsam dışında yayımlanmaz, dağıtılmaz ya da kamusal olarak yeniden kullanılmaz.
Netleştirme için bir materyal paylaşmak ≠ onun yayımlanmasına ya da kamusal olarak yeniden kullanılmasına izin vermek.
İletişim
Bir sözcüğü, cümleyi, yazışmayı, belgeyi, kararı veya karmaşık bir ifadeyi netleştirmek ister misiniz?