Sonuca varmadan önce ayırt etmek

Bir insan deneyimi anlatıldığında hızlı davranmak cazip gelir: bir açıklama aramak, anlam vermek, bir sonuç formüle etmek. Aksoydan Laboratuvarı farklı çalışır. Sonuca varmadan önce, çoğu zaman birbirine karışan düzeyleri ayırt etmeye çalışır.

İlk ayrım araştırma süreciyle ilgilidir.

Gözlem

Gözlem, doğrudan gözlemlenen, belgelenen ya da betimleyici biçimde aktarılan şeyi ifade eder. Henüz bir açıklama içermez. Görülen, duyulan, not edilen ya da iletilen şeyi söylemek, bunun neden gerçekleştiğini söylemek değildir.

Yorum

Yorum, bir gözleme atfedilen anlamdır. Birden fazla yorum birlikte var olabilir. Yararlı olabilirler, ama gözlemlenen olgulardan ayrı tutulmaları gerekir.

Hipotez

Hipotez, geçici bir açıklayıcı önermedir. Araştırmaya yardımcı olabilir; ama belirginleştirilebilmeli, düzeltilebilmeli, terk edilebilmeli ya da değiştirilebilmelidir. Bir hipotez yalnızca tutarlı göründüğü için sonuca dönüşmez.

İkinci ayrım insan deneyiminin kendisiyle ilgilidir.

Yaşanmış deneyim

Önce yaşanmış deneyim vardır: kişinin yaşadığı şey. Araştırmada ona her zaman doğrudan erişmeyiz; özellikle kişinin ondan nasıl söz ettiğinden erişebiliriz. Bu aktarım ise artık deneyimin anlatısına aittir.

Deneyimin anlatısı

Sonra deneyimin anlatısı vardır: bu deneyimin nasıl anlatıldığı. Bir anlatı zamanla değişebilir. Bellekten, dilden, kültürden, duygulardan, bağlamdan ya da kişinin olaydan sonra öğrendiklerinden etkilenebilir.

Deneyimin yorumu

Son olarak deneyimin yorumu vardır: yaşananı açıklamak için kullanılan çerçeve. Bu çerçeve psikolojik, nörolojik, felsefi, manevi, toplumsal, kültürel ya da başka türden olabilir. Birden fazla çerçeve birlikte var olabilir; ama birlikte var olmaları birbirlerini otomatik olarak geçerli kılmaz.

Kurgu örnek

Kurgu bir örnek anlamaya yardımcı olabilir. Bir kişi şöyle der: “Bu konuşmadan sonra bir rahatlama hissettim.” Rahatlama yaşanmış deneyime aittir. Bunu ifade etmek için kullanılan cümle anlatıya aittir. Konuşmanın bu rahatlamaya neden olduğunu söylemek ise artık bir yorum ya da hipotezdir. Laboratuvar yaşanmış olanı reddetmez. Ama onu hemen kanıta da dönüştürmez.

Bu ayrımlar insan deneyimini soğutmak için değildir. Onu fazla hızlı sonuçlardan korumak içindir. Gözlemlenenin, anlatılanın, yorumlananın, varsayımsal olanın ve bilinmeyen kalan şeyin korunmasını sağlar.

Metodolojik çalışma, bu düzeyleri gerektiği kadar ayrı tutmaktır. Araştırma her şeyi hemen çözmeden de ilerleyebilir. Bir deneyimi not edebilir, onun nasıl anlatıldığını gözlemleyebilir, birden fazla yorum önerebilir, rakip hipotezleri koruyabilir ve henüz yerleşik olmayan şeyi tanıyabilir.

🍅 Not ederiz. Gözlemleriz. Çeviririz.